In februari werd zijn boek gepresenteerd: De Mulisch Mythe, waarin hij zijn fascinatie voor de schrijver uiteenzet en Mulisch als publiek figuur probeert te duiden. Hoe denkt Sander Bax over zijn binnenkort te verschijnen biografie? We vroegen het hem, tijdens een bezoek dat hij bracht aan het Harry Mulisch Huis.

Het is de tweede keer dat Sander Bax de werkkamer van Mulisch bezoekt. De eerste keer was tijdens het Harry Mulisch Festival in 2013: ‘Ik herkende de werkkamer uit de talloze interviews die hij hier gegeven heeft. Het is als het ware onderdeel van de mythe. Als een beeld van de “volmaaktheid” van het oeuvre.’

Bax vertelt hoe hij als student gegrepen werd door het werk van Mulisch en hoe hij gefascineerd raakte door het engagement van Mulisch in de jaren zestig en zeventig. Een onderzoek naar de politieke visie van Mulisch dijde snel uit. Bax: ‘Het engagement van de schrijver bleek slechts één lijn te zijn in een heel conglomeraat van lijnen.’ De biografie die er nu ligt, moet dat conglomeraat in beeld brengen.  ‘Ik herkende de werkkamer uit de talloze interviews die hij hier gegeven heeft. Het is als het ware onderdeel van de mythe.’

Terwijl Bax nog eens rondkijkt in de werkkamer, herinnert hij zich zijn eerste bezoek. ‘De klassieke elementen, de ordelijke indeling: het klopte allemaal goed met het beeld van de autonome schrijver, maar wat mij onmiddellijk trof toen ik hier voor de eerste keer kwam, was het televisietoestel in een zijkamertje. Dat televisietoestel laat voor mij zien dat Mulisch ook altijd betrokken is gebleven bij de wereld. Hij heeft zich nooit teruggetrokken in een ivoren toren. Terwijl de schrijver zelfbewust doorwerkte aan zijn grote romans, stond daar toch die kleine televisie waarop steevast teletekst te zien was. Het één sluit het ander niet uit. Ook in het latere werk is de visie op de wereld aanwezig. Minder expliciet misschien, maar de kritische intellectueel uit de jaren zestig en zeventig is zeker niet verdwenen.’

Bax, universitair docent aan de Universiteit van Tilburg, maakte voor zijn biografie gebruik van publiek beschikbare bronnen: lezingen, interviews, artikelen en het werk van Harry Mulisch zelf. Dat Bax geen gebruik maakte van brieven, dagboeken of gesprekken met Mulisch’ familie of vrienden, ziet hij niet als een beperking. Het was van meet af aan de opzet van het boek om de publieke figuur in kaart te brengen. Daar had hij geen brieven voor nodig. Bax: ‘Het is een misvatting dat je alleen iets nieuws kunt vertellen door nieuwe bronnen aan te boren. Ik heb geprobeerd om het werk en de publieke optredens op een andere manier te lezen dan tot nu toe gebruikelijk was. Ik heb geprobeerd de dynamiek van Mulisch’ schrijverschap op een nieuwe manier weergegeven. Zo vestig ik de aandacht op de manier waarop Mulisch zijn schrijverschap in de publieke media vormgaf en geef ik een analyse van het complexe wereldbeeld van Mulisch. Dat maakt dat ik de romans en verhalen op een andere manier ben gaan lezen.’

‘Het is wonderbaarlijk hoe hij ook als tachtigjarige het tempo van Mathijs van Nieuwkerk moeiteloos aankon.’ Door de bronnen nauwgezet te bestuderen, kwam Bax tot nieuwe inzichten. Zo reflecteert hij op het beeld van de schrijver in de media. Vooral in zijn latere fase werd Mulisch nogal eens geportretteerd als een klassiek en hermetisch schrijver. Flamboyant en autonoom, compleet met pijp en elegant gesneden pak. Bax: ‘Aanvankelijk stoorde ik me aan het beeld dat van de schrijver ontstond in interviews. Al die interviewers stelden in mijn ogen vragen die geen recht deden aan het werk… Later realiseerde ik me dat die antwoorden onderdeel waren van een spel waarin de schrijver zich duidelijk manifesteerde en dat dat spel onlosmakelijk verbonden is met de mediacultuur van vandaag. Mulisch bediende de journalisten op hun wenken met een arsenaal geraffineerde antwoorden. Hij gebruikte de media en wist goed welke antwoorden hij op welk moment moest geven. Hij zette zo een beeld van zichzelf neer waar hij succes mee oogstte. Het is wonderbaarlijk hoe hij ook als tachtigjarige het tempo van Mathijs van Nieuwkerk moeiteloos aankon. De beroemdheid die Mulisch verwierf, kan er echter ook voor hebben gezorgd dat de kern van zijn schrijverschap – het geëngageerde – in de schaduw kwam te staan. Dat is de keerzijde.’ ‘De beroemdheid die Mulisch verwierf, kan er ook voor hebben gezorgd dat de kern van zijn schrijverschap – het geëngageerde – in de schaduw kwam te staan.’

Als Bax spreekt over zijn boek, lijkt het soms of de term biografie niet helemaal op zijn plaats is. Bax begrijpt dat wel: ‘dit boek is geen biografie in de conventionele zin. Maar dat neemt niet weg, dat ik het verhaal van Mulisch’ leven, zijn schrijverschap, zijn denken en zijn werk in min of meer chronologische volgorde behandel, waardoor het boek zich zeker laat lezen als een biografie.’

De Mulisch Mythe verscheen 26 februari 2015 bij Uitgeverij Meulenhoff.

 

Mede mogelijk gemaakt door: